Czy lepiej mówić o zmarłym, czy unikać tego tematu?
Po śmierci bliskiej osoby wiele osób zastanawia się, czy wypada o niej mówić. Czy wspominanie zmarłego nie sprawi rodzinie dodatkowego bólu? Czy lepiej zmienić temat, kiedy pojawia się jego imię?
To jeden z częstszych dylematów w rozmowie z osobą pogrążoną w żałobie.
Najczęściej odpowiedź brzmi: nie trzeba unikać zmarłego. Jeśli osoba w żałobie chce o nim mówić, warto jej na to pozwolić. Rozmowa o wspomnieniach, charakterze, codziennych sytuacjach czy wspólnie spędzonych chwilach może być ważną częścią przeżywania straty.
Nie oznacza to jednak, że trzeba samemu ciągle wracać do tematu. Najważniejsze jest obserwowanie rozmówcy i pozostawienie mu wyboru.
Czy wspominanie zmarłego może pomóc?
Dla wielu osób tak.
Śmierć powoduje, że nagle ktoś, kto jeszcze niedawno był częścią codziennego życia, przestaje być obecny. Wspominanie tej osoby pozwala zachować jej miejsce w pamięci.
Można powiedzieć:
„Pamiętam, jak zawsze żartował przy takich okazjach.”
„Twoja mama była niezwykle serdeczną osobą.”
„Bardzo dobrze wspominam nasze rozmowy z Piotrem.”
„Pamiętam, jak bardzo kochała swój ogród.”
To nie są próby „naprawienia” sytuacji. To po prostu uznanie, że osoba, która odeszła, nadal jest ważną częścią życia bliskich.
Czy wypada wypowiadać imię zmarłego?
Tak.
Niektórzy boją się powiedzieć:
„Marek…”
bo sądzą, że przypomną rodzinie o jego śmierci.
Problem w tym, że osoba w żałobie nie potrzebuje przypomnienia, że ktoś umarł. Ona o tym wie.
Możesz więc powiedzieć:
„Marek zawsze potrafił rozładować napiętą sytuację.”
albo:
„Pamiętam, jak Anna cieszyła się z tego wyjazdu.”
Wypowiedzenie imienia może być dla bliskiej osoby nawet bardzo ważne. Pokazuje, że inni również pamiętają o człowieku, którego straciła.
Nie każdy jednak chce rozmawiać o zmarłym
To również trzeba uszanować.
Jedna osoba będzie chciała godzinami opowiadać o swoim mężu.
Inna nie będzie chciała przez kilka dni słyszeć jego imienia.
Jeszcze inna będzie zmieniać zdanie z dnia na dzień.
Dlatego zamiast zakładać, czego potrzebuje, można zapytać:
„Chcesz trochę o nim porozmawiać?”
albo:
„Jeśli masz ochotę o niej opowiedzieć, chętnie Cię wysłucham.”
Jeżeli usłyszysz:
„Nie chcę teraz o tym mówić.”
odpowiedz po prostu:
„Oczywiście. Rozumiem.”
Nie zmieniaj tematu tylko dlatego, że pojawiły się łzy
To bardzo częsty odruch.
Rozmawiacie o zmarłym, osoba zaczyna płakać, a Ty natychmiast próbujesz powiedzieć coś zupełnie innego:
„A tak w ogóle, jak tam Twoja praca?”
Nie zawsze jest to dobry pomysł.
Łzy nie oznaczają, że rozmowa była błędem.
Możesz powiedzieć:
„Nie musisz przepraszać za łzy.”
„Możemy chwilę pomilczeć.”
„Jeśli chcesz, możesz mi opowiedzieć więcej.”
Pozwól osobie zdecydować, czy chce kontynuować.
Jak pytać o zmarłego?
Najlepiej zadawać pytania otwarte, ale delikatne.
Zamiast:
„Bardzo cierpiał przed śmiercią?”
możesz zapytać:
„Jaki był na co dzień?”
„Co najbardziej w nim lubiłeś?”
„Jakie wspomnienie z nim szczególnie pamiętasz?”
„Co zawsze poprawiało mu humor?”
„Czego najbardziej będzie Ci brakować?”
Takie pytania nie koncentrują się wyłącznie na śmierci. Pozwalają mówić o życiu człowieka, który odszedł.
Czy warto opowiadać własne wspomnienia?
Jeżeli znałeś zmarłego – zdecydowanie możesz.
Możesz powiedzieć:
„Pamiętam, jak kiedyś pojechaliśmy razem nad morze. Do dziś pamiętam jego poczucie humoru.”
albo:
„Zawsze będę pamiętać, jak pomagał innym.”
Takie wspomnienie może być bardzo wartościowe.
Ważne jednak, aby nie zamienić rozmowy w konkurs wspomnień.
Nie chodzi o:
„Ja znam go lepiej.”
Chodzi o:
„Ja również go pamiętam.”
Czego lepiej nie mówić o zmarłym?
Nawet podczas wspominania warto zachować wyczucie.
Nie oceniaj:
„On nigdy nie był dobrym ojcem.”
Nie wypominaj konfliktów.
Nie analizuj decyzji rodziny.
Nie komentuj majątku, testamentu ani spraw rodzinnych, jeśli rozmówca sam nie chce o nich mówić.
Unikaj również zdań:
„Przynajmniej już nie cierpi.”
„Tak miało być.”
„Bóg tak chciał.”
„Wszystko dzieje się po coś.”
Takie stwierdzenia mogą być dla osoby w żałobie bardzo trudne, nawet jeśli wypowiadamy je z najlepszymi intencjami.
Czy można powiedzieć „tęsknię za nim”?
Tak – jeśli rzeczywiście tak czujesz.
Na przykład:
„Też za nim tęsknię.”
„Brakuje mi jej.”
„Bardzo dobrze ją wspominam.”
Dla osoby w żałobie może być niezwykle ważne usłyszenie, że nie tylko ona pamięta i tęskni.
Co powiedzieć, gdy osoba mówi: „Wszyscy już o nim zapomnieli”?
Możesz odpowiedzieć:
„Ja o nim pamiętam.”
„Nie zapomniałem o nim.”
„Możemy o nim porozmawiać, jeśli chcesz.”
To może być bardzo ważne szczególnie kilka miesięcy po śmierci, kiedy otoczenie zaczyna wracać do normalnego życia.
Nie unikaj tematu podczas świąt i ważnych dat
Pierwsze święta bez bliskiej osoby, urodziny, rocznica śmierci czy rodzinne uroczystości mogą być szczególnie trudne.
Niektórzy obawiają się wtedy wspominać zmarłego, żeby „nie psuć atmosfery”.
Czasami lepiej powiedzieć:
„Wiem, że to pierwsze święta bez Twojej mamy. Myślę dzisiaj o Was.”
albo:
„Dzisiaj pewnie szczególnie o nim myślisz.”
Nie musisz udawać, że tej nieobecności nie ma.
A co, jeśli rozmowa o zmarłym powoduje bardzo silne emocje?
Nie zakładaj automatycznie, że trzeba ją zakończyć.
Zapytaj:
„Chcesz o tym jeszcze porozmawiać, czy wolisz zmienić temat?”
To daje osobie kontrolę.
Jeżeli chce kontynuować – słuchaj.
Jeżeli chce przestać – uszanuj to.
Czy można się śmiać, wspominając zmarłego?
Oczywiście.
Żałoba nie oznacza, że każda rozmowa o zmarłym musi być smutna.
Można wspominać zabawne sytuacje:
„Pamiętasz, jak pomylił datę wyjazdu i przyjechał dzień wcześniej?”
Śmiech nie oznacza braku szacunku.
Można jednocześnie tęsknić za człowiekiem i uśmiechać się na wspomnienie czegoś, co zrobił.
To również część pamięci o nim.
A jeśli zmarły był osobą, z którą relacja była trudna?
To bardziej skomplikowana sytuacja.
Nie każda żałoba jest wyłącznie tęsknotą i smutkiem. Mogą pojawić się również:
- złość,
- żal,
- poczucie winy,
- ulga,
- rozczarowanie,
- niedokończone sprawy,
- ambiwalentne emocje.
Nie mów:
„Przecież powinieneś za nim tęsknić.”
Ani:
„Powinnaś się cieszyć, że już nie cierpi.”
Lepiej:
„Masz prawo czuć różne rzeczy.”
Najlepsze pytanie: „Chcesz o nim opowiedzieć?”
To jedno z najbezpieczniejszych zdań.
Nie zmusza do rozmowy.
Nie unika tematu.
Nie zakłada, co osoba czuje.
Daje wybór.
Możesz powiedzieć:
„Jeśli chcesz, opowiedz mi o nim. Chętnie posłucham.”
A później naprawdę słuchać.
Nie bój się wspomnień
Wiele osób popełnia błąd, myśląc, że najlepszym sposobem pomocy jest odciągnięcie człowieka od myślenia o zmarłym.
Tymczasem osoba w żałobie może potrzebować dokładnie odwrotnego doświadczenia – możliwości mówienia o człowieku, którego straciła, bez obawy, że inni poczują się niezręcznie.
Nie zawsze trzeba mówić dużo.
Czasami wystarczy:
„Pamiętam go.”
„Bardzo go lubiłem.”
„Wiem, jak był dla Ciebie ważny.”
„Możesz mi o nim opowiadać.”
Najważniejsza zasada
Nie unikaj zmarłego tylko dlatego, że boisz się przypomnieć o jego śmierci.
Jeśli osoba w żałobie chce o nim mówić – słuchaj.
Jeśli nie chce – nie naciskaj.
Jeśli wspomnienie wywołuje łzy – nie traktuj tych łez jako powodu do zakończenia rozmowy.
A jeśli sam znałeś zmarłego, podziel się czasem jednym szczerym wspomnieniem.
Bo dla osoby, która straciła bliskiego, bardzo ważne może być usłyszenie:
„Nie tylko Ty o nim pamiętasz.”
I właśnie dlatego rozmowa o zmarłym nie musi być tematem, którego należy unikać. Czasami jest jednym z najcenniejszych sposobów okazania wsparcia osobie w żałobie.
Przeczytaj cały cykl poradników
Jeśli chcesz lepiej przygotować się do rozmowy z osobą, która straciła kogoś bliskiego, przeczytaj również wszystkie szczegółowe poradniki:
- Czego nie mówić osobie w żałobie
- Jak pocieszyć osobę po stracie bliskiego
- Jak rozpocząć rozmowę z osobą, która właśnie kogoś straciła
- Co powiedzieć osobie w żałobie
- Czy można powiedzieć „wiem, co czujesz” osobie w żałobie
- Co powiedzieć komuś, że jesteśmy obok
- Jak rozmawiać z osobą pogrążoną w żałobie przez telefon
- Co powiedzieć przy pierwszym spotkaniu osobie w żałobie
- Jak reagować, gdy osoba w żałobie zaczyna płakać