Po pogrzebie życie bezczelnie wraca do normy

Pogrzeb kończy się zwykle w sposób dość przewidywalny. Ksiądz mówi ostatnie słowa, ktoś składa kwiaty, grabarz zaczyna swoją pracę, a ludzie powoli rozchodzą się do samochodów. Jeszcze przez chwilę stoją w grupkach, rozmawiają ściszonym głosem, wymieniają kilka zdań, których właściwie nie trzeba było wypowiadać, ale w takich chwilach człowiek mówi cokolwiek, żeby nie stać w całkowitej ciszy.

Potem ktoś proponuje kawę.

I to jest właściwie moment, w którym życie zaczyna odzyskiwać swoje prawa.

Bo kawa musi być przecież gdzieś podana, a kelner nie może wiedzieć, że przy stoliku siedzą ludzie, którzy godzinę wcześniej pochowali człowieka. Pyta więc uprzejmie, czy podać coś jeszcze, ktoś zamawia ciasto, ktoś prosi o rachunek, a świat wykonuje swój pierwszy, trochę niezręczny krok w stronę normalności.

Następnego dnia nie jest już nawet niezręczny. Jest bezczelny.

Trzeba wstać, choć właściwie nie wiadomo po co. Budzik dzwoni jak zwykle, sąsiad od rana coś wierci, samochody stoją w korku, a w radiu ktoś z przesadnym entuzjazmem opowiada o pogodzie. Piekarnia otwiera się o tej samej godzinie, autobus przyjeżdża albo się spóźnia, a pani przy kasie pyta, czy życzymy sobie paragon.

Człowiek wraca z pogrzebu i chciałby czasem, żeby rzeczywistość miała choć odrobinę przyzwoitości. Żeby przez kilka dni zachowywała się stosownie do sytuacji. Żeby ulice były cichsze, ludzie mniej roześmiani, a wiadomości w telefonie trochę mniej absurdalne.

Tymczasem ktoś właśnie dostał mandat za złe parkowanie.

Ktoś inny kłóci się o miejsce w autobusie.

W sklepie skończył się cukier.

A człowiek, którego jeszcze wczoraj żegnaliśmy, nie żyje.

Świat najwyraźniej nie dostał tej informacji.

I może właśnie to jest najbardziej zaskakujące w śmierci. Dla rodziny może być końcem pewnego świata, ale dla całej reszty świata jest wydarzeniem niemal niewidocznym. Ktoś umarł, więc przez chwilę pojawia się rozmowa, telefon, wiadomość, nekrolog, może pogrzeb. Potem życie zajmuje się czymś innym.

Trudno mieć o to pretensje, choć przez pierwsze dni człowiek ma na to ochotę.

Bo jak można normalnie rozmawiać o pracy, kiedy jeszcze wczoraj stało się nad grobem? Jak można martwić się terminem zapłaty faktury, kiedy ktoś, z kim rozmawiało się przez trzydzieści lat, już nigdy nie zadzwoni? Jak można przejmować się tym, że w lodówce nie ma mleka, skoro właśnie wydarzyło się coś, czego nie da się już w żaden sposób naprawić?

A jednak można.

Co więcej, po kilku dniach człowiek sam zaczyna się tym mlekiem przejmować.

I wtedy pojawia się kolejna dziwna rzecz. Zaczynamy wracać do codzienności, a razem z nią przychodzi czasem poczucie winy. Człowiek śmieje się z czegoś przy stole i nagle przypomina sobie, że przecież powinien być smutny. Ogląda film i przez dwie godziny nie myśli o zmarłym, po czym zaczyna się zastanawiać, czy to aby na pewno w porządku.

Jakby miłość do człowieka można było mierzyć liczbą smutnych godzin.

Jakby żałoba była rodzajem egzaminu, który trzeba zdać, zachowując odpowiednio poważną minę.

Tymczasem nikt przecież nie dostaje instrukcji obsługi żałoby. Jedni płaczą długo, inni prawie wcale. Jedni chcą o zmarłym mówić bez końca, inni przez jakiś czas nie potrafią nawet wymówić jego imienia. Jedni wracają do pracy następnego dnia, inni przez miesiące nie mogą znaleźć w sobie dawnego rytmu.

I żadna z tych rzeczy nie mówi jeszcze, jak bardzo ktoś kochał.

Bo można tęsknić za kimś podczas robienia zakupów. Można przypomnieć sobie jego głos przy przechodzeniu przez ulicę. Można nagle uśmiechnąć się na widok czegoś, co zawsze go bawiło, a chwilę później poczuć ukłucie, że nie ma już komu o tym powiedzieć.

Pamięć jest zresztą dziwnie praktyczna. Nie potrzebuje wielkich okazji. Nie czeka na rocznicę ani na Wszystkich Świętych. Potrafi pojawić się we wtorek rano, kiedy człowiek stoi przy zlewie i robi coś tak banalnego, że trudno byłoby wymyślić gorszy moment na wspomnienia.

I wtedy na chwilę wszystko wraca.

Nie cały człowiek. Nie całe jego życie. Czasem tylko drobiazg, który z jakiegoś powodu przetrwał w naszej głowie. Sposób, w jaki mówił jakieś słowo. Jego śmiech. Zdanie, którego wtedy nawet nie zapamiętaliśmy świadomie, a które po latach nagle pojawia się w pamięci z zadziwiającą dokładnością.

Może właśnie tak człowiek zostaje z nami po śmierci. Nie przez cały czas i nie w podniosłej formie, ale gdzieś pomiędzy zakupami, pracą, obiadem i wiadomością, na którą trzeba odpowiedzieć.

Dlatego chyba nie ma sensu obrażać się na świat, że następnego dnia normalnie działa. On po prostu nie potrafi inaczej. Gdyby za każdym razem zatrzymywał się razem z nami, po każdej śmierci musielibyśmy zatrzymywać wszystko. A przecież ktoś musi otworzyć sklep, ktoś musi odebrać dziecko ze szkoły, ktoś musi zapłacić rachunek i ktoś musi ugotować obiad.

Nawet po najgorszym pogrzebie przychodzi wieczór, kiedy trzeba wyjąć coś z lodówki i zastanowić się, co zrobić na kolację.

To może brzmieć banalnie, ale właśnie w tej banalności jest coś prawdziwego. Człowiek umiera, a my następnego dnia zastanawiamy się, czy kupić ziemniaki. I przez chwilę wydaje się to niemal obraźliwe wobec tego, co się wydarzyło.

A potem zaczynamy rozumieć, że może właśnie tak wygląda dalsze życie. Nie jako wielki powrót do normalności, lecz jako powolne oswajanie świata, w którym jednej osoby już nie ma.

Z czasem zaczynamy robić rzeczy, które wcześniej wydawały się niemożliwe. Śmiejemy się bez poczucia winy. Jedziemy na wakacje. Spotykamy znajomych. Czasem nawet przez cały dzień nie myślimy o zmarłym. I to również nie oznacza zapomnienia.

Człowiek, którego kochaliśmy, nie znika dlatego, że przez kilka godzin zajęliśmy się własnym życiem.

Przeciwnie. Może właśnie wtedy pamięć zaczyna zajmować właściwe miejsce. Nie musi już krzyczeć, żebyśmy wiedzieli, że istnieje.

Po pogrzebie świat rzeczywiście bezczelnie wraca do normy. Nie pyta, czy jesteśmy na to gotowi, nie daje nam dodatkowego tygodnia, nie wyłącza telefonów i nie odwołuje rachunków. Następnego ranka trzeba wstać, a kilka dni później ktoś prawdopodobnie znowu zadzwoni w sprawie zupełnie zwyczajnej rzeczy.

I może właśnie dlatego tak ważne jest, żeby czasem samemu zatrzymać się na chwilę.

Nie po to, żeby żyć wyłącznie przeszłością, ale żeby nie pozwolić, by człowiek, który był dla nas ważny, stał się tylko kolejną datą na nagrobku.

Bo świat ma prawo o nim zapomnieć.

Dla większości ludzi był przecież tylko jednym z wielu.

My nie musimy.

Możemy wrócić do pracy, zrobić zakupy, narzekać na korki i wieczorem oglądać serial, a jednocześnie nosić w sobie czyjąś obecność. Czasem wystarczy jedno wspomnienie, które pojawi się bez zapowiedzi, kiedy akurat najmniej się go spodziewamy.

I chyba tak właśnie wygląda dalsze życie po pogrzebie.

Nie polega na tym, że przestajemy pamiętać.

Polega na tym, że uczymy się pamiętać i jednocześnie żyć.

A świat?

Świat oczywiście będzie robił swoje.

Jutro rano znowu zadzwoni budzik, piekarnia otworzy się o szóstej, ktoś stanie w korku, ktoś spóźni się do pracy, a pani w sklepie zapyta, czy potrzebujemy reklamówki.

I będzie to trochę bezczelne.

Ale chyba właśnie dzięki temu możemy iść dalej.